عالي بود مثل هميشه عزيزم

نگاهي به : اميركاستاريكا

مقدمه

من از اميركاستاريكا ، چند فيلم ديده ام . ترتيب ديدنم ، اين گونه بود : زندگي يك معجزه است / آيا دالی بل را به ياد مي آوری؟ /  وقتی كه بابا به ماموريت رفته بود /  زيرزمين  / رويای آريزونا  .

اولي را كه ديدم ، برايم عجيب بود . دومي را كه ديدم ، بيشتر . تا ... آخرش . دركل ، از كارهايش ، لذت بردم . بعد ، شروع كردم به فكر كردن . كه چرا ؟ چرا از كارهايش ، لذت بردم ؟ اميركاستاريكا ، چه چيزي دارد كه به مذاق من ، خوش آيند آمده ؟ اين مقاله ، قرار است ، همين را مشخص كند !

١ ـ داستان فيلم (( زيرزمين ))

چون بيشتر مثال هايم ، از روي فيلم زير زمين (Underground)است ، بهتر است ابتدا ، خلاصه ي داستان اين فيلم را برايتان بگويم :

((ماركو)) و ((پيتر)) ، دوستان صميمي هستند . پيتر معشوقه اي دارد ، به نام ((ناتالي)) كه بازيگر تئاتر است . اما ناتالي ، به واسطه ي شرايط جنگ ، گوشه چشمي به ((فرانتس )) (يك درجه دار آلماني است) دارد . پيتر ، ناراحت شده . با همكاري ماركو ، وارد تئاتر شده . به  فرانتس  ، شليك كرده .  ناتالي را از روي صحنه ي تئاتر دزديده ! به يك كشتي كوچك مي برد . او ، ناتالي را ( براي عروسي ) به صندلي مي بندد ! براي شادي بيرون مي رود . ماركو به نزد ناتالي مي آيد . او هم ، گوشه چشمي به ناتالي دارد ! پيتر ، بدون آنكه آنها بفهمند ، متوجه ي مغازله ي ميانشان مي شود . همزمان ، آلماني ها مي آيند . پيتر ، دستگير مي شود . ناتالي هم ، با فرانتس مي رود . ماركو ، لباس دكترها را پوشيده . وارد دژ آلماني ها شده . پيتر را نجات داده .  ناتالي را نيز با خود ، به زور مي برد . ماركو ، براي درامان ماندن پيتر ، ازدست آلماني ها ( علي الخصوص فرانتس ) او را در زير زمين خانه اش ( به همراه يك عالمه زن و مرد و بچه ) پنهان مي كند . جنگ تمام مي شود . اما ماركو به پيتر ( و آنهايي كه در زير زمين مخفي شده اند ) پايان جنگ  را نمي گويد ! پيتر ( و همه ي آنهايي ديگر ) فكر مي كنند كه بايد براي پيروزي ، فضاي خفقان آور زيرزمين را تحمل كنند ! پس مدام ، اسلحه مي سازند و به ماركو ، تحويل مي دهند تا او ، براي پيروزي ، آنها را به پارتيزان ها بدهد . اما ماركو ، ‌همه ي اسلحه ها را مي فروشد و پولدار مي شود ! ماركو ، قهرمان جنگ مي شود ! به همراه ناتالي ، مجسمه ي پيتر شهيد را پرده برداري مي كند ! به همراه ناتالي ، يك كارگردان ، را ملاقات مي كند كه در حال ساختن  فيلمي براساس زندگي آنان ( پيتر / ماركو / ناتالي / فرانتس ) مي باشد . كه دست برقضا ، بازيگران فيلم آن ، با جواني خود آنها مو نمي زند ! ماركو ، از طريق يك دوربين مخفي ، زيرزمين را كنترل مي كند . با ناتالي ، مغازله مي كند . در پول غلت مي زند و ... اما بعد از مدتي ، عذاب وجدان مي گيرد . زمان مي گذرد .

پسر پيتر ، بزرگ شده . مي خواهد عروسي كند . عروسي در زيرزمين ، برپا مي شود . ماركو و ناتالي ، ‌وارد زيرزمين مي شوند . يك ميمون ، وارد تانك شده . توپ مي زند . ديوار زيرزمين فرو مي ريزد . پيتر به همراه پسرش ، از زيرزمين بيرون مي رود . بين راه ، مي رسد به محل ساختن فيلم . پيتر ، آدم هايي را مي بيند كه شكل اويند . با ديدن بازيگر نقش فرانتس ، عصباني شده . او را مي كشد ! به همراه پسرش ، فرار مي كند . به دريا مي رسد . شنا مي كند . يك هلي كوپتر مي آيد . به آنان ، شليك مي كند . پسر مي ميرد . پيتر فرار مي كند و ...

زمان مي گذرد . بيست سال بعد . ماركو ( با يك عالمه سرباز ) ، يك طرف جنگ ! پيتر( با يك عالمه سرباز ) ، يك طرف ديگر جنگ ! هر دو با هم ، درحال جنگ ! و ... ماركو و ناتالي ، گرفتار سربازان پيتر شده . به آتش كشيده مي شوند . پيتر رسيده . پاسپورت آنها را ديده .  فهميده . ناراحت و گريان . بمباران و ... پيتر مي ميرد. و ... يك جاي باصفا ، كنار دريا . آنجا جشن گرفته اند . همه ي مرده ها  در آنجايند ! ديگر دشمني نيست . همه در كنار هم هستند . به شادي و خوشگذراني و رقص و آواز و خواندن و خوردن !!!

2 ـ سياست

نمي شود ، جزو كشورهاي جهان سوم باشي و وارد سياست ، نشوي ! اميركاستاريكا هم ، اين درد ( جهان سومي / سياسي بودن ) را دارد . او ، اهل بوسني است . اهل سارايوو . درگير عقايد و ايسم ها و جنگ هاي داخلي و... او نمي تواند ، خارج از اين مقولات ، كار كند . كارهايش ، بازتاب زندگي جامعه اش مي باشد . كه درست هم ،‌ همين مي باشد . هنرمند ، از جامعه مي گيرد و به جامعه اش ، باز مي گرداند ! بازتاب دور و برش ، اگر در كارهايش نباشد ، كه ديگرهنر نكرده . كرده ؟

اميركاستاريكا ،‌ اين بازتاب جامعه ي خود را زيبا و حرفه اي ، عرضه مي كند . او مسئله ي شخصي اش را ( كه مال آن طرف دنياست ) آنقدر زيبا مي گويد كه من به عنوان مخاطب ( در اين ور دنيا ) با آن ، در گير مي شوم . طوري ، درگير مي شوم كه انگار خودم ، در ميانه ي آن هستم . در گير مسائل آنجا هستم .

3ـ شلوغي

معمولا جايي كه سياست در كار باشد ،‌آرا و نظرات زياد است . نظرات هم كه زياد باشد ، شلوغي زياد است . و اين شلوغي ، باعث هرج و مرج مي شود . همه ي تيره ها ... همه ي عقايد ... همه ي آراها ... همه ي مردم ، همه ي گونه ها ... همه و همه مي خواهند ، بگويند و بگويند و بگويند . بدون آنكه بدانند ، حرفشان ، درست است يا نه . مهم ، گفتن است . مهم اينست كه حرف آخر ، حرف آنها باشد ! حتي اگر اشتباه باشد ! مهم اينست كه حرف آنها انجام پذيرد ! حتي اگر مسخره باشد !

اين هرج و مرج و شلوغي در كارهاي اميركاستاريكا ، به خوبي نشان داده مي شود . نگاه كنيد ، به اكثر قريب به اتفاق صحنه هاي فيلمش . كمتر صحنه اي را مي تواني ببيني كه شلوغ نباشد . اگر هم مي خواهد ، يك صحنه ي تكي يا دونفري داشته باشد ، معمولا در پس زمينه ي يك قشون آدم است ! اين نبض تند هرج و مرج ، درلايه ـ لايه ي اثرش ، مشخص است !

4 ـ سورئال

عنصر واقع و خيال ، چنان در كارهاي اميركاستاريكا ، در هم تنيده شده كه تو نمي تواني ، حتي يك لحظه ، ‌بين آنها ، فاصله اي ببيني . تفكيك واقع و خيال ، در كارهاي اميركاستاريكا ، سخت است . واقع و خيال ، در كارهاي اميركاستاريكا ، كنار هم ، نيست . ‌درون هم ، است . بين هم است  .كه در اصل ، زندگي هم ، همين است . ما در عالم واقع ، مدام خيال داريم . چون با خيال هايمان ، زندگي مي كنيم . آنها را به عينه ، مي بينيم . آنقدر زيبا مي بينيم كه عين واقعيت است . و حتي ، واقعي تر از واقعيت دور و برمان !

براي نمونه ، فيلم ((زير زمين)) ش . همه مرده اند . يكي غرق مي شود ، در آب . مي ميرد . اما هنوز جان دارد . روحش ، جان دارد . روح مي رود . به جايي مي رسد . يك جاي باصفا ، كنار دريا . آنجا جشن گرفته اند . همه ي مرده ها  در آنجايند ! ديگر دشمني نيست . همه در كنار هم هستند . به شادي و خوشگذراني و رقص و آواز و خواندن و خوردن .

5 ـ گروتسك

كمدي ، جزو لاينفك كارهاي اميركاستاريكا است . لحني كه در همه ي كارهايش ، وجود دارد . اين كمدي براي كم كردن ، زهر اتفاقاتي است كه در فيلم ، رخ مي دهد . تا شدت مصيبت ، مارا نرنجاند . كمدي ، آن قضيه و زهر را برايمان ، خنده دار مي كند . تا جايي كه قضيه ، برايمان مسخره مي شود . هجو مي شود . استفاده از كمدي در كارهاي اميركاستاريكا ، به گونه ايست كه در بيشتر جاها ، به ترس نزديك مي شود . چيزي كه به آن ، گروتسك مي گويند . دراوج كمدي و خنده ، ترس ! نگاه كنيد ، به صحنه هاي كشت و كشتار ، در فيلم هايش .

براي نمونه ، فيلم ((زير زمين)) ش .  ماركو در حال آميزش با يك فاحشه است . فاحشه ، مدام ، زور مي زند ، براي ارضاي ماركو . اما ماركو ، راحت و آرام خوابيده ! توگويي ، فاحشه ، رويش نخوابيده ! در چهره و بدن ماركو ، هيچ خبري از تماس بدني نيست ! ناگهان ، جنگ شروع مي شود . شهر ،‌ مدام ، بمباران مي شود . تازه با سر و صداي جنگ ( و بمباران و ريختن آوار و خراب شدن ديوارها ) ‌ ماركو به وجد مي آيد ! تو گويي ، دارد به ارضا مي رسد . فاحشه ، ميلي ندارد ، به ادامه ي مغازله . مي خواهد ، ‌فرار كند . اما ماركو ، نه ! ماركو ، تازه به هيجان آمده . مي خواهد ، فاحشه را نگه دارد . اما فاحشه ، از ترس جنگ مي گريزد . ماركو ، ‌بدون توجه به جنگ ، خود ـ ارضايي مي كند ! تو در حين ديدن اين صحنه ، به عنوان مخاطب ،  مي ماني كه بخندي ؟ يا بترسي ؟ تكليف تو به عنوان مخاطب ، مشخص نيست . هست ؟

6 ـ عجيب

كارهاي كاستاريكا ، در نگاه اول ، خيلي ـ خيلي عجيب است . آنقدر عجيب كه نمي تواني ، هضمش كني . اما اگر با زاويه ي ديد او ( و سبك كارش = سورئال ) به فيلمش ، نگاه مي كني ، چنان لذت مي بري كه باورت نمي شود .

براي نمونه ، فيلم ((زير زمين)) ش .  در جايي ، ماركو و ناتالي مي خواهند با هم ،‌آميزش كنند .   حركت ماركو و ناتالي به سمت هم ،‌ عادي نيست . ناتالي ، مدام به خودش مي پيچد ! ماركو ، نيز ، مدام مشروب مي خورد و بطري هاي شراب را روي سرخودش ، مي شكند ! يا مثل حيوان روي زمين ،‌ چهار دست و پا شده ! به سمت ناتالي حركت مي كند !

در نگاه اول ، همه ي اينها مسخره است . در اصل ، آنها بايد ( مثل بچه ي آدم ) به سمت هم رفته ، و كارشان را بكنند . اما كاستاريكا ، حركت آنها را به سمت هم ، هجو مي كند . مسخره مي كند . از يك طرف ، شهوت ناتالي را كه نمي داند با چه زباني ، نهايت شهوت خود را بروز كند . او با زبان بي زباني ، خودش را براي تحريك ماركو حركت دهد . او از هر تكنيكي استفاده كند تا به مرادش برسد . همه ي اينها باعث شده كه حركات ناتالي ، كاملا احمقانه شود . ناتالي مثل يك مار ، مدام به خود مي پيچد . براي بروز شهوت . مدام خود را به در و ديوار مي چسباند . براي شدت شهوت خود . مدام ، با حركات مسخره ،  اين ور و آن ور مي پرد . مدام ، دست و صورت و پاها و باسن و ... خود را به شكل هاي مختلف ، عرضه مي كند .

اما از آن طرف ، ماركو . ماركو ، اصلا توي باغ نيست . چون قبلا به ناتالي ، علاقه داشت . الان ديگر ، ناتالي ، براي او ، عاديست . ازبس با ناتالي ، خوابيده . انگار كه از دست ناتالي ، عاصي شده . از طرف ديگر ، ماركو ناراحت است . عذاب وجدان دارد . براي دوستش ، پيتر . كه مثل خيلي هاي ديگر ، در زير زمين خانه ي اوست . به دروغ . حالا با اين ماجراها ، ناتالي ، تقاضاي آميزش هم دارد . ماركو نمي تواند ، مثل آدم عادي ، با ناتالي بياميزد . پس ، چهار دست و پا مي آيد . چرا ؟ چون يك حيوان است . چرا ؟ چون شهوت درونش ، يك غريزه ي حيوانيست . سواي اين ، وجدان ماركو در برابر خوي حيواني اش ( كه باعث دروغ و بدبختي همه ي آنهايي شده كه در زير زمين محبوس شده اند ) به او فشار مي آورد . عذاب وجدان او را اذيت مي كند . مي خواهد ، فراموش كند . پس مدام ، شراب مي خورد . اما شراب ، كارساز نيست . پس بطري را بر سر و روي خود مي شكند و شراب را روي خود و ناتالي مي ريزد . اما بازهم ، واقعيت ، دست از سر او برنمي دارد . او يك حيوان كامل است . و ...

مي بينيد ؟ اگر با دقت نگاه كنيم ، مي بينيم كه كاستاريكا ، بهتر ازاين نمي توانست ، اين صحنه را نشان دهد . گرچه در نگاه اول عجيب است و غريب . اما كاملا با شرايط شخصيت ها ( مخصوصا درونيات آنها ) جور در مي آيد ! نمي آيد ؟

7 ـ موسيقي / رقص / آواز

گويا كاستاريكا ، علاقه ي زيادي به موسيقي دارد . خوانده ام كه او ، نوازنده ي چيره دستي است . و انگار موسيقي فيلم بعضي از كارهايش را (مثل فيلم زندگي يك معجزه است ) خودش ساخته . اگر هم ، اينها نبود ، از فيلم هاي او ، كاملا اين مورد ، مشهود بود . جاي ـ جاي فيلم هاي او ، پر است از موسيقي . موسيقي اي كه جزئي جدانشدني از فيلم هايش است . يك عنصر مشخص . عنصري كه به وفور ، درفيلم هايش ، به شكلي بارز ، نمود پيدا مي كند . كمتر صحنه اي از فيلم هاي كاستاريكا را مي تواني پيدا كني ، كه خالي از موسيقي باشد . البته ، همين جا بگويم كه ، استفاده ي فراوان او از موسيقي ، اشتباه نيست . مثل بعضي ها كه امروزه ، از آن ،  به شكل سينماي صامت استفاده مي كنند ! نه ! موسيقي او ،‌ درونيست . جدانشدنيست . درست و اصوليست . با فضاي كارش ، همخواني دارد . درونيات آدم هاي فيلم او را باز مي كند . جالب اينجاست كه اين موسيقي ، بنابه خواسته ي كاستاريكا (‌و آدم هاي فيلمش ) هميشه ( و يا بهتر بگويم : بيشتر اوقات ) همراه با آواز است . آوازي كه آدم هاي فيلم او مي خوانند . و با با رقص ، آن را همراهي مي كنند . آدم هاي كاستاريكا ، زياد مي رقصند . اما چه رقصي ؟ رقصي كه نمود نمايشي دارد . چه نمودي ؟ توضيح مي دهم . رقص و آواز ،‌آنگاه صورت مي گيرد  كه شادي باشد . خوشي باشد . جشن و سرور باشد . اما در فيلم هاي كاستاريكا ؟ در بيشتر لحظات مي بينيم كه اين رقص و آواز ، در ظاهر خود ، شادي دارد . عمق فاجعه ، در آن ، كاملا مشهود است . همزمان با رقص و آواز ، جنگ است . يا لحظه اي ديگر ، جنگ خواهد شد . در كل ، بدبختي ، در كمين است . اما آدم ها مي رقصند ! خيلي هم ، مي رقصند . خيلي ، آواز مي خوانند . و ... اين ، يعني چه ؟ مبارزه . راندن غم . استقبال شادي . يا بهتر بگويم . خوش بودن . با به زعم من : الكي خوش بودن ! براي ادامه ي زندگي . براي گذران . براي فراموش كردن . براي زيستن . براي ماندن . براي راحت شدن . براي ستيز . براي ادامه ي حيات.  همه ي اينها ، در زير متن كارهاي كاستاريكا ، التهاب و (( تمپو)) يي را به وجود مي آورد ، كه من  ، نامش را مي گذارم : ضربان زندگي !

موخره

سينما ، وسعتي دارد . وسعتي ، به پهناي بي نهايت . بي نهايت و بي كران و با عظمت . آثار امير كاستاريكا ، با همه ي زيبايي اش ، تنها ذره اي از سينما مي باشد . گاهي اوقات ، پيش خودم فكر مي كنم كه من با يا فتن و ديدن ذره اي از اين عظمت ، چنان حال مي كنم و به وجد در مي آيم كه توصيف ناپذير است . اگر همه ي آن را بيابم ... واي ! چه خواهد شد ؟ به اميد آن روز !

تابستان ٨٦ ـ بندرانزلي